„Szatan z siódmej klasy” — streszczenie

Najważniejsze informacje

Autor	Kornel Makuszyński (1884–1953)
Pierwsze wydanie	1937
Gatunek	powieść przygodowa z wątkiem detektywistycznym, pisana z humorem
Czas akcji	1937: początek czerwca (koniec roku szkolnego) i letnie wakacje; retrospekcja: lata 1812–1813
Miejsce akcji	gimnazjum w Warszawie, dwór Bejgoła niedaleko Wilna i okolica
Narrator	trzecioosobowy, wszechwiedzący, chętnie dorzuca żartobliwy komentarz
Główny bohater	Adam (Adaś) Cisowski, siedemnastolatek z siódmej klasy gimnazjum
Rozdziały	13
Lektura	uzupełniająca, klasy IV–VIII („Kornel Makuszyński, wybrana powieść”)

Siódma klasa to w dawnym ośmioletnim gimnazjum przedostatni rok nauki. Dlatego Adam ma siedemnaście lat, a nie trzynaście, co dziwi dziś prawie każdego ucznia.

Streszczenie krótkie

Adam Cisowski, uczeń siódmej klasy, odkrywa sekretną metodę, którą profesor historii Gąsowski wybiera uczniów do odpowiedzi. Gdy sprawa wychodzi na jaw, profesor nazywa go szatanem. Przydomek zostaje, a profesor szybko wraca z prośbą: w rodzinnym dworze Bejgoła pod Wilnem ktoś kradnie drzwi, obcy Francuz chce kupić zadłużony majątek, a nocą po parku ktoś się skrada.

Adam rezygnuje z wyjazdu nad morze i jedzie na wieś. Tam poznaje Wandę o fiołkowych oczach, dostaje w głowę w nocnym parku, czyta pamiętnik księdza z czasów napoleońskich, tłumaczy list pułkownika z 1813 roku i rozszyfrowuje wskazówkę z Dantego. Banda poszukiwaczy skarbów więzi go w piwnicy nad wodą, ale Adam wygrywa głową: podstępem, akrostychem i fałszywą skrzynką. Na końcu znajduje skarb pułkownika, a ważniejsze od diamentów okazują się fiołkowe oczy Wandy.

Uwaga, spoilery. Dalej streszczenie idzie rozdział po rozdziale aż do ostatniej strony, razem z tym, kto stoi za kradzieżami i gdzie był skarb.

Streszczenie rozdziałów

Rozdział 1

Diabeł wyskakuje z pudełka

Profesor Gąsowski uczy historii, kocha Napoleona, nie znosi Hannibala i jest dumny z siódmej klasy, bo od pewnego czasu każdy egzamin z historii jest „koncertem”. Z początkiem czerwca wywołany Kaczanowski nic nie umie, a po nim Ostrowicki tłumaczy z rozpaczą: „Dzisiaj jest przecież czwartek! To nie mój dzień…”. Profesor czuje się wykpiony i mówi, że odejdzie ze szkoły.

Wtedy wstaje Adam Cisowski z pierwszej ławki i przyznaje się. Już miesiąc po rozpoczęciu roku odkrył, że profesor pyta zawsze trzech uczniów według stałego porządku numerów z notesu: pierwszego, dziesiątego i dwudziestego, potem drugiego, jedenastego i dwudziestego pierwszego. Powiedział o tym klasie, więc każdy uczył się tylko na swój dzień. Tego ranka profesorowi zlepiły się kartki w notesie. „Diable! Szatanie!” – woła staruszek i proponuje zakład: w sobotę Adam ma odgadnąć, kogo zapyta. Adam trafia, bo „wlazł w skórę” profesora i patrzył na ruch pióra. Na koniec znajduje trzy listy, na które przyjaciele profesora rzekomo nie odpisali. Leżą w jego kieszeni, niewysłane.

Rozdział 2

Dwie awantury, a jedna gorsza od drugiej

Poznajemy dom Adama: ojciec jest lekarzem, matka „przedobra”, a w domu jest jeszcze czworo hałaśliwego młodszego rodzeństwa. Kiedyś Adam wykrył „złodzieja lodów”, brata Janka, sposobem z miską wody. W szkole Jasiński oskarża Żelskiego o kradzież wiecznego pióra. Adam godzi ich, a potem po zielonkawym atramencie i nagle ładnym piśmie domyśla się, że pióro wziął Staszek Burski. Rozmawia z nim w cztery oczy, pióro wraca „przypadkiem” na lekcji matematyki i nikt nie zostaje zawstydzony.

Szósta klasa prosi Adama o pomoc: biednemu chłopcu, który prowadzi szkolną spółdzielnię, brakuje w rachunkach stu złotych. Adam pół nocy ogląda księgę przez lupę i znajduje winowajcę. To czarna nitka, przyklejona przy pozycji z 24 maja, udaje jedynkę i zamienia 26 zł 30 gr w 126 zł 30 gr.

Rozdział 3

Piękne są oczy fiołkowe, ale kto ukradł drzwi?

Pierwszego dnia wakacji profesor przychodzi do Adama i przeprasza, że nazwał go publicznie szatanem. Potrzebuje pomocy dla rodziny brata. U profesora Adam poznaje jego bratanicę Wandę i jej fiołkowe oczy kończą sprawę w jednej chwili: Adam jest zakochany.

Wanda opowiada, co dzieje się w rodzinnej wsi niedaleko Wilna. Pół roku temu jakiś Francuz oglądał we dworze wyłącznie drzwi i skrobał jedne z nich. Potem pośrednik chciał kupić zadłużony majątek za ogromną sumę. Dwa tygodnie temu ktoś ukradł z domu drzwi, które znaleziono w parku odarte z farby. Adam odgaduje słowo „drzwi”, zanim Wanda je wypowie. Znajduje też list od matki Wandy, który roztargniony profesor wsunął do czwartego tomu „Monte Christo”: „dwa cienie” znów próbowały wynieść drzwi. Adam zgadza się jechać na wieś.

Rozdział 4

Dwie brody i człowiek-widmo

W Bejgole Adam poznaje pana Iwa Gąsowskiego: małego człowieka z potężnym basem i farbowaną czarną brodą, który od lat szuka dowodu twierdzenia Fermata i nie widzi, że majątek się sypie. Jego żona jest cicha, zapracowana i ma „anielską duszę i nieustający katar”. Adam ogląda stary dwór, galerię portretów, zamglone lustro w bawialni i wszystkie szesnaście drzwi.

Pani Gąsowska opisuje Francuza („twarz o wyrazie szczura”, paryski akcent) i sąsiadów, m.in. pusty dom Winnickich w Żywotówce. Wieczorem Adam i Wanda widzą człowieka, który skrada się od lasu. Adam, stary harcerz, podchodzi go sposobem Winnetou i dostaje ciosem w głowę.

Rozdział 5

Po rozbitej głowie chodzi Francuz

Adam budzi się z obandażowaną głową i dowiaduje się, że Wanda przyniosła go nieprzytomnego na plecach. Leżąc kilka dni w łóżku, rozumuje: w domu musi być ukryta jakaś cenna rzecz, o której wie Francuz. Pan Iwo podejrzewa, że złodzieje polują na jego matematyczne prace, choć wszystko zaszyfrował, a rękopisy spalił.

Profesor opowiada o portretach przodków, namalowanych hurtem w 1786 lub 1787 roku przez malarza sprowadzonego z Wilna. Malarz pokłócił się o karty, więc jednooki szambelan Eustachy ma na płótnie tylko jedno oko. Wanda proponuje wyprawę na strych, do starych papierów.

Rozdział 6

W mrokach tli się światełko

Na strychu leżą stosy ksiąg i rękopisów. Po kilku nocach lektury Adam budzi profesora okrzykiem: „Mam Francuza!”. W pamiętniku księdza Jana Koszyczka, krewnego Gąsowskich, jest opowieść z lat 1812–1813. Na początku 1813 roku do dworu przywlokło się dwóch napoleońskich żołnierzy wracających spod Moskwy: chory oficer z odmrożonymi nogami i jego młodszy towarzysz.

Oficer, pułkownik Kamil de Berier z pułku inżynierskiego, zamieszkał w domku ogrodnika, a potem w bawialni. Nocami wychodził, coś rysował i liczył, gdzieś ukrył swoje zawiniątko. Towarzyszowi dał zalakowany list, który ten zaszył w kabacie. Przed śmiercią prosił, by przyjąć jego brata Armanda, i wołał: „Te drzwi! Niech pan patrzy…”. Umarł z okrzykiem „Niech żyje Cesarz!”.

Rozdział 7

„Malarz — co ukradł, mówi, że znalazł”

Pan Iwo łączy Francuza z 1813 roku z Francuzem z roku 1937. W domku ogrodnika nie ma wewnętrznych drzwi, zostały tylko stare zawiasy. Do dworu przychodzi pieszo wędrowny „malarz” i prosi o gościnę. Adam od razu zauważa jego ręce, niezgrabne i grubokościste: „Jak goryl!”.

Przy kolacji Adam udaje pożar, żeby pan Iwo nie wygadał się o drzwiach z domku. Profesor prosi gościa, by domalował szambelanowi drugie oko, a ten odmawia: „Ja maluję krajobrazy”. Ogląda za to wszystkie drzwi. Adam kłamie przy nim, że w głowę kopnął go koń, a malarz w złości rzuca: „Czy mało panu było końskiego kopyta?”. Tym zdradza, że to on rozbił Adamowi głowę. W końcu ucieka przez parkan, a z pokoju Adama znika pamiętnik księdza Koszyczka.

Rozdział 8

Umarli piszą listy

Do Bejgoły przyjeżdża komornik: majątek jest zadłużony i grozi mu licytacja, a profesor zabiera urzędnika do swojego pokoju. Adam udaje, że wraca do domu, Wanda odwozi go na stację, a on rusza na zwiad. W sąsiednich Wiliszkach trafia na bandę dzieci, którą dowodzi Irenka Niemczewska. Irenka ma przetłumaczyć stary francuski list przyniesiony przez obcego z Żywotówki. Adam robi to za nią.

To list Kamila de Berier do brata. Pułkownik pisze, że przyniósł coś, co przywróci rodowi dawną świetność, każe szukać pokoju, w którym czekał na śmierć, i zostawia szyfr: „Dan. Al. Inf. C. III. 10–11”. Adam odczytuje go jako Dantego, „Piekło”, pieśń III, wiersze 10–11. Poeta z sąsiedztwa przysyła przekład: „Na odrzwiach bramy ten się napis czyta…”. Wniosek: napis jest na drzwiach. Po list przychodzi… fałszywy malarz.

Rozdział 9

„Nie pchaj palców między drzwi!”

Adam śledzi malarza nocą do domu nad wodą w Żywotówce. Z drzewa widzi w oknie malarza i chudego jak szkielet człowieka z wystającą grdyką. Śpiącego w szałasie Adama wytropią trzy psy i garbaty mężczyzna, a bandyci go chwytają. Malarz łapie go za gardło, chudy go powstrzymuje i proponuje „spółkę”.

Adam musi napisać do profesora uspokajający list. Pisze go tak, że pierwsze litery wierszy układają ostrzeżenie. Potem związanego wynoszą w derce do piwnicy.

Rozdział 10

Na dnie piwnicy i rozpaczy

W ciemnym lochu jest drugi więzień: chory Francuz ze zwichniętą ręką. To on wynajął tych ludzi, a oni napadli go we śnie i zabrali list. List pułkownika znalazł w starej książce kupionej u antykwariusza, a brat Kamila, jak sprawdził, padł pod Waterloo. „Chciwość mnie zgubiła” – mówi.

Chudy przychodzi w tajemnicy przed wspólnikami, obiecuje wolność za wyjaśnienie zagadki, dostaje przekład Dantego i ponownie wiąże Adama. Garbus przynosi mleko i chleb, a Adam oddaje swoją derkę Francuzowi. W czasie burzy woda zalewa loch. Drzwi wyważają harcerze, a prowadzi ich Staszek Burski.

Rozdział 11

„Choć burza huczy wkoło nas…”

Przeładowana łódź przeprawia się przez wzburzoną wodę i tonie. Ranny Francuz ratuje czternastoletniego harcerza. W obozie okazuje się, że jest tam też Szostak, chłopiec od „czarnej nitki”. Francuza ukrywają u ubogiego, dobrego księdza Kazury.

Ksiądz opowiada historię z 1863 roku: Gąsowscy ukryli w domku w ogrodzie rannego księdza-powstańca, a potem przenieśli go przez śniegi na drzwiach zdjętych z zawiasów. Drzwi z plamą krwi dostał ksiądz na pamiątkę i stoją dziś w jego szkółce. O świcie Adam zdejmuje z nich okucie dziurki od klucza i znajduje wyryty po francusku napis o „dwóch malowanych brodach”. Zapamiętuje go i zaciera.

Rozdział 12

„Puk, puk w okieneczko…”

List Adama dociera do Bejgoły. Profesor dziwi się, czemu Adam pisze „Ejgoła” i „pani Maria”, skoro pani Gąsowska ma na imię Ewa. Pan Iwo, znawca kwadratów magicznych, czyta akrostych: „Strzeżcie DOMU”. Profesor bierze te słowa do siebie i poważnie rozmawia z bratem o zaniedbanym majątku i o żonie, która od lat płacze. Pan Iwo przyznaje, że przez piętnaście lat nie doszedł do niczego, i pali swoje papiery.

Rano przyjeżdża Staszek Burski z opowieścią o przygodach Adama. W nocy Adam i Staszek wchodzą do profesora przez okno i coś zabierają ze strychu.

Rozdział 13

Któż to z płaskiego nie chce jeść talerza?

Przy śniadaniu Adam głośno ogłasza, że wie, gdzie oficer zakopał skarb. O zmierzchu wyprawa odlicza dziesięć kroków na północ i jedenaście na zachód i wykopuje okutą skrzynkę. Chudy z rewolwerem zabiera ją i odjeżdża autem. Adam się śmieje: to była komedia. Skrzynkę ze strychu wypełnił ze Staszkiem starym żelastwem i zakopał wcześniej. Gazeta donosi potem, że w wileńskim zajeździe dwaj osobnicy poszukiwani przez policję pobili się o skrzynkę zardzewiałego żelaziwa.

W bawialni Adam znajduje dwie „malowane brody”: na portrecie rycerza i jej odbicie w lustrze. W brodzie widać napis pisany wspak, czytany w lusterku Wandy: skarb jest u tego, kto „powróci wkrótce z Egiptu i nigdy nie jadał na uczcie z płaskiego talerza”. Przy obiedzie, patrząc na płaski talerz, Adam przypomina sobie bajkę o lisie i bocianie. W zalepionej gliną dziupli dębu z bocianim gniazdem, naprzeciw okien bawialni, leży skórzany mieszek z diamentami i rubinami.

Plan wydarzeń

1. Nieudana lekcja historii: Kaczanowski i Ostrowicki nieprzygotowani.
2. Adam Cisowski przyznaje się do odkrycia metody profesora Gąsowskiego.
3. Zakład z profesorem i sobotnia próba: Adam odgaduje trzy nazwiska.
4. Trzy niewysłane listy w kieszeni profesora.
5. Sprawa wiecznego pióra Jasińskiego i rozmowa Adama z Burskim.
6. Brakujące sto złotych w spółdzielni i zagadka czarnej nitki.
7. Wizyta profesora u Adama w pierwszy dzień wakacji.
8. Poznanie Wandy i jej opowieść o Francuzie, ofercie kupna i kradzieży drzwi.
9. List w „Monte Christo” i wiadomość o kolejnym włamaniu.
10. Przyjazd do Bejgoły i poznanie pana Iwa Gąsowskiego.
11. Oględziny dworu, portretów i szesnastu drzwi.
12. Nocne śledzenie „człowieka-widma” i ogłuszenie Adama.
13. Wanda przynosi Adama do domu, rekonwalescencja.
14. Wyprawa na strych i pamiętnik księdza Koszyczka.
15. Historia pułkownika Kamila de Berier z lat 1812–1813.
16. Odkrycie, że w domku ogrodnika brakuje drzwi.
17. Fałszywy malarz we dworze: udawany pożar i próba z domalowaniem oka.
18. Ucieczka malarza z pamiętnikiem księdza.
19. Wizyta komornika.
20. Udawany wyjazd Adama i zwiad na własną rękę.
21. Wiliszki: tłumaczenie listu pułkownika i odczytanie szyfru z Dantego.
22. Śledzenie malarza do Żywotówki i pojmanie Adama.
23. List-akrostych „Strzeżcie domu” pisany pod przymusem.
24. W lochu z uwięzionym Francuzem, zdrada chudego.
25. Burza i uwolnienie więźniów przez harcerzy Staszka Burskiego.
26. Zatonięcie łodzi i odwaga Francuza.
27. U księdza Kazury: drzwi z 1863 roku i napis pod okuciem zamka.
28. Odczytanie akrostychu w Bejgole i rozmowa braci Gąsowskich.
29. Fałszywa skrzynka: pułapka na bandytów.
30. Dwie malowane brody, napis wspak i skarb w dębie z bocianim gniazdem.

Czas i miejsce akcji

Czas. Akcja dzieje się w 1937 roku. Pierwsze dwa rozdziały to koniec roku szkolnego: „z początkiem czerwca, więc już ku końcowi szkolnego roku”, w upale, przed wakacjami. Od rozdziału trzeciego trwają letnie wakacje. Jedyny nazwany miesiąc to lipiec („Lipcowe noce odurzały zapachami”). Pamiętnik księdza Koszyczka cofa czytelnika do odwrotu Wielkiej Armii spod Moskwy: grudnia 1812 i początku 1813 roku, kiedy do Bejgoły dociera pułkownik de Berier. Opowieść księdza Kazury dorzuca rok 1863 i powstanie styczniowe. List pułkownika wraca po stu dwudziestu czterech latach (1813 + 124 = 1937).

Miejsce. Część szkolna rozgrywa się w gimnazjum w dużym mieście. Nazwa nie pada wprost, ale z tekstu wynika, że to Warszawa: Adam odsyła chłopca do Łazienek, a matka Wandy pisze, że córka „pojechała do Warszawy po Pawła”. Część wiejska to Bejgoła, zapadła wieś Gąsowskich „niedaleko Wilna”: stary, niski dwór z kolumienkami, dzikim winem i bawialnią pełną portretów, zapuszczony park ze strumieniem i domek ogrodnika. W okolicy leżą Żywotówka (pusty dom nad wodą, w którym ukrywa się banda, z lochem), Wiliszki i Głodowce (dwory sąsiadów, dzieci Niemczewskich i Gilewiczów), drewniany kościółek księdza Kazury, miasteczko z zajazdem i mała stacja kolejowa. Finał gazetowy przenosi bandytów do zajazdu w Wilnie.

Problematyka

• Rozum zamiast siły. Adam wygrywa obserwacją i logiką: charakterem pisma, kolorem atramentu, nitką, ruchem pióra, błędem w nazwie wsi.
• Uczciwość i dyskrecja. Sam przyznaje się do sztuczki z rozdziału pierwszego i oszczędza wstydu Burskiemu.
• Dom i rodzina. „Strzeżcie domu” to ostrzeżenie przed bandą, ale też lekcja dla braci Gąsowskich, którzy zaniedbali dwór i ludzi.
• Cena skarbu. Profesor widzi w rubinach ludzką krew, a książka wyżej stawia dobroć: księdza Kazurę, odważnego Francuza, harcerzy.
• Historia jako przygoda. Rok 1812, 1863 i 1937 spotykają się w jednych drzwiach.
• Humor. Roztargniony historyk, matematyk z basem i farbowaną brodą, ksiądz, który łowi ryby bez haczyka: zagadka jest groźna, ale czyta się ją ze śmiechem.

Pytania i test z lektury

Piętnaście pytań sprawdzonych z tekstem oryginału. Kliknij pytanie, żeby zobaczyć odpowiedź.

Najczęstsze pytania

Streszczenie opracowaliśmy na podstawie tekstu powieści z serwisu Wolne Lektury. Stan na 20.10.2026.