Szatan z 7 klasy — lekcja myślenia jak detektyw

Cele

Co uczeń wyniesie z lekcji

Materiały

Co przygotować (wszystko darmowe)

• Próbka audio (3 min) — przycisk ▶ na górze tej strony i na stronie książki. Audio jest dziś po angielsku (polska wersja w produkcji): na lekcji polskiego 3-minutowy „haczyk" na start, w klasie dwujęzycznej — mini-ćwiczenie ze słuchu.
• Rozdział 1 (tekst) — fragment lekcji historii, czerwiec 1937: strona książki, sekcja „Rozdział pierwszy".
• Galeria postaci — 14 portretów z opisami (Adaś Cisowski, Wanda Gąsowska, prof. Gąsowski, Iwo i pani Gąsowscy, doktor Cisowski, Staszek Burski, ks. Kazuro, Irenka, płk de Berier, Camille de Berier, Chudy, Malarz, Garbus): #postacie.
• Trzy sceny z rozdziału 1 — „Lekcja historii", „Pauza", „Sobotni pojedynek" — ilustracje na tej samej stronie.
• Oś czasu „Od Berezyny do Bejgoły" (1812 → 1937): #szatan-timeline — gotowy kontekst historyczny na 3 minuty. Biogram autora: Kornel Makuszyński.
• Karta pracy z zagadką — poniżej; wydrukuj 1 na ucznia lub na parę (Ctrl+P / ⌘P).
• Tablica / rzutnik z przeglądarką i głośnikiem. Opcjonalnie: kartka z kalendarzem bieżącego miesiąca dla każdej pary (do zadania z „metodą").

Przebieg lekcji

45 minut krok po kroku

1. Wprowadzenie · 5 min

   Zagadka na start (bez książki): „Nauczyciel pyta w poniedziałek uczniów z numerami 1, 8, 15… W czwartek — 4, 11, 18… Kogo zapyta w piątek?" (odp.: 5, 12, 19… — dzień miesiąca). Kto zgadł, niech powie jak. To jest różnica między zgadywaniem a wnioskowaniem — i o tym jest ta lekcja. Jedno zdanie o autorze: Makuszyński, 1937, Warszawa, gimnazjum, wakacje pod Wilnem.

2. Słuchanie próbki · 5 min

   Puść ▶ próbkę (3 min). Zadanie przed odsłuchem: „Zapamiętaj imię chłopca, który wstaje z ławki, i nazwę bitwy, o której mowa." Po odsłuchu 1 minuta w parach: co już wiemy o bohaterze?

3. Praca z tekstem rozdziału 1 · 15 min

   Otwórz fragment na tablicy. Czytanie z podziałem na role: narrator, prof. Gąsowski, Kaczanowski, Adaś. Stop 1 (po wykręcie Kaczanowskiego): „Dlaczego to śmieszne? Co Kaczanowski wie, czego nie mówi?" Stop 2 (po „naszym Waterloo"): „Adaś zdradza metodę profesora. Jakie obserwacje musiał zebrać, żeby ją odkryć? Ile lekcji to zajęło?" Uczniowie wypełniają zadania 1–2 karty pracy.

4. Detektyw przy pracy · 15 min

   Praca w parach z kartą pracy: zadanie 3 (mini-zagadka szyfrowa) i 4 (wskazówki). Po 8 minutach omówienie: pary, które rozwiązały szyfr, opowiadają krok po kroku, jak do tego doszły — liczy się droga, nie sam wynik. Ostatnie 3 minuty: oś czasu na tablicy — Napoleon, 1812, Berezyna, diamenty ukryte w drzwiach dworu w 1813. „Po co pisarzowi z 1937 roku Napoleon?"

5. Podsumowanie · 5 min

   Runda: „Jedna rzecz, którą Adaś robi, a której ja mógłbym/mogłabym używać na sprawdzianie z matematyki / na historii / w kłótni z rodzeństwem". Zadaj pracę domową. Zapowiedz: kolejne rozdziały to wakacje w Bejgole, fiołkowe oczy i banda z lasu.

Dyskusja

Pytania do rozmowy (wybierz 4–6)

1. Adaś odkrył „metodę" profesora Gąsowskiego. Czy powinien był ją zdradzić całej klasie? Komu tym pomógł, a komu zaszkodził?
2. Kaczanowski mówi: „dzisiaj jest czwartek, a to nie jest mój dzień". Skąd on to wie? Czy każdy w klasie zna metodę — czy tylko udaje?
3. Czym różni się zgadywanie od wnioskowania? Podaj przykład jednego i drugiego z rozdziału 1.
4. Adaś porównuje wpadkę klasy do Waterloo. Dlaczego akurat Napoleon jest tu zabawny? Co trzeba wiedzieć, żeby zrozumieć ten żart?
5. Profesor Gąsowski jest zakochany w Napoleonie. Czy nauczyciel może mieć „konika"? Jak to wpływa na uczniów?
6. Detektyw potrzebuje trzech rzeczy: spostrzegawczości, cierpliwości i odwagi, żeby powiedzieć wynik na głos. Której z nich Adaś ma najwięcej w rozdziale 1?
7. Diamenty pułkownika de Berier czekały w drzwiach dworu 124 lata (1813 → 1937). Dlaczego pisarze lubią „stare tajemnice"? Znasz inne książki lub filmy zbudowane tak samo?
8. Rok 1812: Napoleon wyrusza na Moskwę, wraca przez Berezynę. Polacy szli z nim — dlaczego? (Podpowiedź: Polska od 1795 r. nie istniała na mapie.)
9. Z czego śmiejemy się w rozdziale 1 — z ludzi czy z sytuacji? Czy ten humor jest złośliwy?
10. Przezwisko „Szatan" — komplement czy przytyk? Jak byś zareagował/zareagowała, gdyby klasa tak cię nazwała?

Karta pracy

Pięć zadań na lekcję

Praca domowa

Do wyboru jedno z trzech

• Własna zagadka. Ułóż zagadkę logiczną lub szyfr (najwyżej 5 zdań) z jednoznacznym rozwiązaniem i zapisz rozwiązanie na osobnej kartce. Na następnej lekcji wymieniamy się w parach.
• Napoleon w 5 zdaniach. Napisz, kim był Napoleon Bonaparte, co się stało w 1812 roku i dlaczego Polacy szli z jego armią. Podaj źródło (podręcznik do historii, encyklopedia).
• Kolejny rozdział. Przeczytaj rozdział 2 i wypisz trzy szczegóły, które według ciebie „jeszcze się przydadzą" w dalszej części śledztwa. Sprawdzimy, kto miał nosa.

Rozszerzenie

Napoleon, rok 1812 i humor międzywojnia

Makuszyński pisał Szatana w 1937 roku, w Polsce, która istniała na mapie od zaledwie 19 lat. Legenda napoleońska była w tej Polsce żywa: Napoleon dał Polakom Księstwo Warszawskie (1807), a w 1812 roku ruszył na Moskwę z Wielką Armią, w której szło ok. 100 tysięcy Polaków. Odwrót przez Berezynę stał się symbolem klęski — i to właśnie z tej kampanii wraca do dworu w Bejgole pułkownik de Berier ze skradzionym skarbem.

• 1812Berezyna. Pułkownik Kamil de Berier wraca z moskiewskiej kampanii Napoleona, niosąc skradziony skarb klasztorny.
• 1813Umierający pułkownik chowa diamenty w drzwiach dworu Bejgoła i pisze zaszyfrowany list do rodziny we Francji. List nigdy nie dociera.
• 1907Camille de Berier znajduje 94-letni list w paryskim antykwariacie. Trzydzieści lat łamie szyfr.
• Czerwiec 1937W warszawskim gimnazjum Adaś Cisowski przyznaje się do rozszyfrowania metody profesora Gąsowskiego. Rodzi się detektyw.
• Lipiec–sierpień 1937Wakacje w Bejgole pod Wilnem, banda z lasu, szyfr, diamenty w drzwiach — i przezwisko, którego już nikt Adasiowi nie odbierze.

Ćwiczenie na drugą godzinę: humor Makuszyńskiego to humor sytuacji i języka — nikt nikogo nie ośmiesza na serio. Podziel klasę na grupy: każda wybiera jedną scenę z rozdziału 1 i przerabia ją na krótką scenkę (2 minuty), a potem tłumaczy, co w niej jest zabawne: słowo, gest, mina czy zderzenie oczekiwań. Dobre wejście w pojęcia komizmu słownego, sytuacyjnego i postaci.

Pytania praktyczne